Terug naar 't begin van de eeuw...
...het begin van de film.
We gaan 't hebben over de eerste films en hun publiek.
Maar ook over de figuren op de achtergrond: Schrijvers, kunstenaars...
...die reikhalzend naar 't filmtijdperk en de moderne wereld uitkeken.
DE LAATSTE MACHINE
LEVENDE WEZENS
Welkom op de Panamerikaanse Expo.
De Amerikaanse vooruitgang in beeld gebracht bij Buffalo.
Het begin van een nieuwe eeuw.
Haal hier de officiële souvenirs van de 20e eeuw.
Bezoek het authentieke Japanse dorp.
Kauw walvisspek samen met echte Eskimo's.
Pas op uw hoofd.
De Victorianen wilden alles zelf meemaken.
Veel reizen en onderzoeken.
Maar de film bracht de wereld bij de mensen thuis.
Men kreeg de vier windstreken even goed te zien als het leven van insekten.
De beelden uit de echte wereld trokken publiek en vervingen de werkelijkheid.
Dit zijn beelden van Edison van de expositie in 1901.
Met al die lampen kon hij 't positioneren niet laten.
Hij had 't alleenrecht om te filmen...
...en had al 20 blikken vol toen president McKinley op bezoek kwam.
Ze filmden hem bij 'n toespraak en wachtten na 'n receptie.
Later bleek hij daar te zijn neergeschoten.
De camera filmde de menigte en toen hij 'n week later overleed...
...liet Edison de hele begrafenis vastleggen.
Er kwamen steeds meer films en het publiek stroomde toe.
Wat ze niet zagen, was de executie van de moordenaar van McKinley.
De mensen van Edison mochten alleen buiten filmen.
Dat losten ze op door de executie te ensceneren en zelf na te spelen.
Voor het eerst werd 'n nieuwsverhaal op film vastgelegd.
De McKinley-films vormen 'n serie...
...in de traditie van de toverlantaarn.
Maar het bleef nieuwerwets en de dood van de president onwaardig.
Edison kwam met 'n herdenkingsfilm in de stijl van de toverlantaarn.
Film had nog veel te danken aan deze traditie.
Toverlantaarns werden al 200 jaar gebruikt voor hoogstaand vermaak.
De voorstellingen waren sociale gebeurtenissen.
Voor de rijken, maar ook in kerken en verenigingen.
De komst van de fotografie maakte het nog makkelijker.
Met nieuwe lichtbronnen als kalklicht, gas, en electriciteit...
...werden de voorstellingen grootschaliger.
Het werden 'n soort rondleidingen...
...zoals van missionarissen door exotische oorden.
Geestelijken verkondigden er de oude boodschap mee.
Welkom, vrienden.
We beginnen met beelden die altijd weer indruk maken.
Een van de indrukwekkendste natuurverschijnselen.
De grote waterval van de rivier de Tugela in Natal.
Het zwarte continent kent zeer veel natuurschoon.
Maar ik kom u vertellen over 'n ander voorbeeld van natuurschoon.
Een die veel zegen, maar ook veel kwaad brengt onder de mensen.
Ik doel op de grote diamantmijnen van Kimberley...
...waar onlangs ook grote hoeveelheden goud zijn ontdekt.
Goud en diamanten.
Rijkdommen die het christendom kunnen versterken...
...maar ook afgunst, hebzucht, en zondigheid teweeg kunnen brengen.
Niet het geld, zoals de brief aan Timotheüs zegt...
...maar de liefde voor het geld is de wortel van het kwaad.
Het werk van onze missionarissen onder de wilden van Afrika...
...is, gezien de nieuwe rijkdom van het zwarte continent, nu nog belangrijker.
Ik vertrouw erop dat u gul zult geven voor het werk van de Heer.
De toverlantaarn diende als voorbereiding op het echte werk.
Veiliger dan er zelf op uit te trekken.
De toverlantaarn bracht de wereld dichterbij.
Bovendien werd er van alles meegebracht.
In de 19e eeuw kwamen er steeds meer musea, dierentuinen, en circussen.
Uw laatste kans om de ongelofelijke zeemeermin te aanschouwen...
...in het Amerikaanse Museum van Phineas T. Barnum.
Vandaag, morgen, en elke dag...
...kunt u vaststellen of de zeemeermin een werk van de natuur is...
...of een kunstwerk.
Kom kijken en oordeel zelf.
Phineas T. Barnum maakte als eerste gebruik van publiciteit.
Hij was ook 'n charlatan.
De zeemeermin was van boven 'n aap en van onderen 'n vis.
Maar zijn publiek was vooral op sensatie belust...
...als hij het maar op 'n nette manier bracht.
Ik hoop met heel mijn hart op 'n wereld...
...die vrede zal kennen door handel en industrie.
Daarom vraag ik uw aandacht voor deze grote expositie...
...waarin alle vormen van kunstnijverheid die ons rijk kent, aan bod komen.
En dat allemaal onder één groot dak in Hyde Park.
De Wereldtentoonstelling van 1851 was de grootste aller tijden.
Met publiek vanuit de hele wereld.
Prins Albert wilde er de wereld mee verbeteren.
Ongewild vond hij de themaparken uit.
Barnum en Albert. Twee zijden van de Victoriaanse munt.
Zij legden de grondslag voor het tijdperk van de tentoonstelling.
Tentoonstellingen waren als encyclopedieën of informatieve cirsussen.
Er werd gepronkt met veroveringen...
...en met wat er allemaal bereikt was.
Deze Expo's waren de voorlopers van de latere bioscoop.
De enorme pavilioens en dorpen waren 'n soort filmdecors avant la lettre.
De tentoonstelling van 1900 in Parijs was de spectaculairste van allemaal.
Hier werd de nieuwe eeuw geboren.
Voor 't eerst waren er filmbeelden van het publiek...
...en van de bezienswaardigheden, zoals het bewegende trottoir.
Films maakten ook onderdeel uit van de tentoonstelling.
In de catalogus vermeld als Klasse 12, groep 3.
Ergens tussen typografie en bladmuziek.
Uitvinders zagen 't als de kans om hun waren te demonstreren.
Lumière vertoonde zijn films op 'n enorm doek van 20 meter breed.
Met daaronder 'n fonteit waardoor het van twee kanten gezien kon worden.
Door 't programma-aanbod konden anderhalf miljoen mensen...
...in totaal 150 Lumière-films zien.
En kleurendia's.
Nog spectaculairder was 't Cityorama...
...een panoramische weergave van 'n ballonvaart.
Daarvoor had de uitvinder tien camera's gebruikt.
Het resultaat werd op 'n enorm rond scherm vertoond...
...met tien projectoren.
Het publiek zat in 't midden in 'n namaakballonmand.
Spectaculair? Ja.
Te weinig mensen konden 't zien. Het werd gesloten wegens brandgevaar.
Ook nieuw in Parijs was de toevoeging van geluid.
Er waren drie systemen. Dit was bijna 30 jaar voor "The Jazz Singer".
Men kon onder andere genieten van Sarah Bernhardt als Hamlet.
In 1910 waren promo's heel gewoon.
Men droomde ervan om opera met beeld en geluid te doen herleven.
Hier regisseert Alice Guy 'n operascène voor de Compagnie Gaumont.
Het bood ook perspectieven voor de antropologie, een nieuwe wetenschap.
Het publiek kwam af op de actualiteit.
Dat gaf ze het gevoel dat ze deel uitmaakten van de geschiedenis.
De volgende stap was het vertonen van beelden van slagvelden.
Het was niet makkelijk om de gevechten van dichtbij te filmen.
Daarom werd de Boerenoorlog in Earl's Court nagespeeld.
En nog 's in New Jersey.
Zo konden de mensen zien hoe het in werkelijkheid gegaan was.
De presentatie was nogal tweeslachtig...
...maar onder authentiek verstond men toen wat anders dan nu.
Sommige films waren duidelijke namaak. Zoals de Russische revolutie in 1905.
Toch had die het effect van oorlogsjournalistiek.
20 jaar later gebruikte de Rus Eisenstein...
...de muiterij op de Potemkin voor zijn klassieke film.
Zo werden gebeurtenissen niet alleen nagespeeld, maar zelfs overtroffen.
In de reconstructie van het beruchte proces Dreyfus...
...zorgt de camera voor dramatiek bij het vertrek van de journalisten.
In Engeland waagde James Williamson 't om in een Engelse voortuin...
...de Chinese Bokseropstand te ensceneren.
Bij de reddingsactie van de mariniers...
...filmde hij vanuit 'n hoek die in 't echt nooit mogelijk was geweest.
De verteltrant van de film zorgde voor 'n nieuw soort betrokkenheid van 't publiek.
Maar soms raakten filmmakers in de problemen...
...zoals de pionier van de medische films Louis Doyen.
Het is voor studenten moeilijk om 'n chirurg aan het werk te zien.
Ik had 'n geweldig idee.
Ik liet 'n cameraman van Lumière de operaties filmen.
Ik verwachtte steun van mijn collega's. Maar ze moesten er niets van hebben.
Na vertoning op 'n medisch congres in Edinburgh in 1898...
...werd verdere vertoning op congressen verboden.
Absurd. Waar waren ze bang voor?
Ik ging ermee door. Maar het werd erger.
In 1902 filmde ik de scheiding van de Siamese tweeling Radica en Dudica.
Een aanwinst voor mijn verzameling.
Maar ik wist niet dat mijn trouwe cameraman kopieën had gemaakt...
...en aan kermissen had verkocht.
U begrijpt hoe schadelijk dat was voor mijn reputatie.
Bewegende beelden.
Uiteindelijk werd Doyen gerehabiliteerd.
Medische films werden gezien als waardevolle onderwijsmiddelen.
Dit soort beelden werden vrolijk in de filmzalen vertoond.
De filmbeelden gunden het publiek 'n blik achter gesloten deuren.
In de hele wereld was er 'n grote honger naar actualiteitenfilms.
Niet alles was even gruwelijk.
Er bestond belangstelling voor allerlei beroepen en ontwikkelingen.
Industriëlen vertelden 'n nieuw verhaal.
Ze legden vast hoe produkten werden gemaakt.
Een doodgewone dag in 'n doorsnee fabriek.
Dit is het leven van alledag.
Men vond het leuk om het leven van anderen te zien.
Of de schoonheid van 'n industrieel proces.
Het kwam vast ook door het vermogen van de film...
...om van elk onderwerp 'n verhaal te maken.
Men ontdekte dat de dierensamenleving even complex is als de onze.
Het gedrag van insekten werd vergeleken met mensengedrag.
Voor 't eerst kon je de insekten in actie zien.
Het filmen door 'n microscoop gaf toegang tot onbekende werelden.
In 'n vennetje of op 'n blaadje bleek van alles te gebeuren.
Dit was de natuur als drama.
Of komedie.
Al snel dreven filmmakers de spot met deze interesse voor de natuur.
Ook de films van Starewicz namen 'n interessante wending.
Hij filmde het liefst insekten en droomde van 'n film met vechtende kevers.
Zijn pech was dat zijn kevers onder de lampen bezweken.
Toen besloot hij levenechte poppetjes te gebruiken.
Zo werd Starewicz de grondlegger van poppenanimatie.
Bevrijd van de beperkingen van de natuur werden zin insekten steeds menselijker.
In "The cameraman's revenge" moet 'n kever zijn huwelijk verborgen houden.
Een jaloerse rivaal filmt hem.
De film als bewijsmateriaal.
De films van Starewicz waren heel arbeidsintensief...
...omdat hij beeldje voor beeldje filmde.
De natuur werd ook aan de mensen uitgelegd met "time lapse"-fotografie.
Zo werd het leven van 'n bloem gefilmd.
En vanaf 1905 kon het ook in levensechte kleuren aanschouwd worden.
Kleurenfilms bestonden al voor 1930 en werden beeld voor beeld ingekleurd.
Pathé en Gaumont ontwikkelden vervolgens de stenciltechniek.
In de periode van de zwijgende film was zwart-wit eerder de uitzondering.
Er was voor de oorlog 'n groot publiek voor populair-wetenschappelijke films.
Maar in 't onderwijs lag 't heel anders.
Men was 't oneens over de opvoedkundige waarde van films.
Dit is de prachtige catalogus van Mr. Charles Urban.
Zijn motto is: De wereld bij u thuis.
Als wetenschapper kan ik u verzekeren dan met film...
...iedereen 'n beeld krijgt van wat wij met microscopen bestuderen.
Ik kijk uit naar de aanwezigheid van 'n projector in elk klaslokaal.
Ik twijfel zeer aan de waarde van films voor het onderwijs.
Een leraar speelt in op zijn klas.
Dat is mogelijk met diagrammen of zelfs toverlantaarnplaatjes...
...maar met mechanische films is dat niet mogelijk.
De druk op de zwakke leerlingen wordt er alleen maar groter door.
Bovendien dreigt beschadiging van 't gezichtsvermogen.
Beschadiging van het gezichtsvermogen? Op het continent zijn films al gewoon.
Het is toch logisch dat 'n uitvinding als de film 'n invloed heeft...
...die zowel leerzaam als ethisch is, vooral voor de jeugd.
Ik geef al tien jaar elke week voor- stellingen aan de jeugd in mijn parochie.
Ik ben ervan overtuigd dat het 'n verrijking is van mijn pastoraal werk.
De filmverzameling van Abbé Joie is bewaard...
...en laat zien dat hij de nieuwe trends volgde...
...maar zien films voorzag van commentaar in toverlantaarn-stijl.
En dan beweert men dat de mens gewoon 'n slimme aap is.
Wie dat denkt, zal met weinig vreugde zijn voorouders zien.
Hiermee is de onzin aangetoond van de ideeën...
...van Mr. Darwin en zijn volgelingen.
Abbé Joie twijfelde niet aan de invloed van film op de publieke opinie.
Als je gefilmd werd, betekende je wat.
Beroemdheden konden er niet aan voorbijgaan.
Zoals Theodore Roosevelt, de president van de nieuwe eeuw.
Mijn rivalen verwijten mij...
...dat ik film misbruik voor politieke doeleinden.
Hierbij wil ik duidelijk maken...
...dat mijn bezoek aan Europa en Afrika privé is.
De filmbeelden ervan worden toegevoegd aan mijn persoonlijk archief.
Roosevelt onderkende al vroeg de invloed van film.
Hij was als vice-president te zien bij de begrafenis van McKinley.
Eenmaal president was hij niet meer te stuiten.
Bij al zijn activiteiten werd hij gefilmd.
Hij nam 'n cameraman mee op safari in Afrika.
Zo werd hij 'n makkelijk doelwit voor satire.
Hier weten de dieren dat hij eraan komt.
Hier is hij vergezeld door 'n persagent en 'n fotograaf.
Maar hij wist dat elke publiciteit goede publiciteit was.
Louis Blériot was na zijn vlucht over het kanaal op slag beroemd.
De camera's draaiden natuurlijk bij vertrek en aankomst.
Het was 'n ideale mediagebeurtenis met 'n menselijk aspect.
Hoe brachten de bioscoopjournaals mijn vlucht?
Blériot verruilde zijn krukken voor vleugels.
Ik had inderdaad 'n abces onder mijn voet.
Die film maakte grote indruk.
De hele wereld wist nu dat de mens kon vliegen.
Ik werd 'n held.
In de 20ste eeuw moest je als held zorgen dat je daden gefilmd werden.
Toen R.F. Scott zijn tweede Zuidpoolexpeditie voorbereidde...
...wist hij dat film van groot belang kon zijn.
Het lukte hem om Herbert Ponting mee te nemen.
Scott bewonderde Ponting om zijn enthousiasme.
Hij heeft zes maanden onafgebroken gefilmd.
De eerste beelden van Ponting bereikten eind 1911 Engeland...
...en werden bejubeld.
Twintig jaar later vertelde hij hoeveel belangstelling Scott voor film had.
Ik weet nog dat Scott tegen de anderen zei:
Wat lijkt 't me leuk om thuis naar deze film te kijken.
Dat heeft Scott niet meer mogen meemaken.
In de jaren na zijn dood zagen miljoenen de film.
Het was 'n monument en bracht ontdekkingsreizen in de belangstelling.
De hele week kon je inboorlingen en vreemde beesten zien.
Elke scholier kende kapitein Scott.
Hetzelfde gold voor helden in andere landen.
Films werden 'n maatstaf. Iets was pas echt als het op film was vastgelegd.
En dan kon je het ook niet meer negeren.